Jak wiemy, stosowanie substancji psychoaktywnych ma zróżnicowany, ale zdecydowanie negatywny wpływ na zdrowie. Jednym z kluczowych jego skutków jest uzależnienie, które oznacza utratę kontroli nad jej używaniem, odczuwanie "głodu" danej substancji oraz stopniowym, fazowym zastępowaniem innych ważnych dotychczas czynności tymi, które skupiają się na zdobywaniu substancji i byciu pod jej wpływem. Rezultatem wpadnięcia w nałóg są pewne somatyczne objawy uzależnienia np. związane z odstawieniem substancji lub zmienioną, zazwyczaj zwiększoną tolerancją. Charakterystyczne dla wielu rodzajów uzależnień jest także powracanie do niekontrolowanego używania określonych substancji lub czynności nawet po wieloletniej abstynencji. Nałóg nierzadko przejawia się też zaburzeniami psychicznymi, zdrowotnych jego następstwem są szkody zdrowotne i społeczne.

 

W kwestii leczenia uzależnień istnieje wiele kontrowersji co do celu terapii. Zazwyczaj uważa się nim utrzymywanie całkowitej abstynencji od substancji uzależniającej. Z metodą tą wiąże się jednak wiele trudności, które sprawiają, że wielu pacjentów pozostaje poza takimi programami i naraża się na ryzyko niekontrolowanego używania groźnych substancji.

Dlatego jako cel leczenia często obiera się nabycie umiejętności psychicznego i społecznego radzenia sobie z sytuacjami prowadzącymi do używania substancji psychoaktywnych. Wówczas utrzymywanie lub nie utrzymywanie abstynencji jest jedynie jednym z mierników sukcesu terapii.

 

Na przykład w stosunku do alkoholików, którzy nie chcą lub nie są w stanie utrzymać całkowitej abstynencji, każde zmniejszenie spożycia stanowi zmniejszenie ryzyka szkód zdrowotnych i społecznych. Dla części uzależnionych osób szanse na osiągniecie maksymalistycznych celów nie są duże, dlatego czasem oferuje się im programy zakładające bardziej realistyczne cele.

Leczenie substytucyjne, czyli kontrolowane podawanie leków działających jak substancja psychoaktywna stosuje się w przypadku uzależnienia od heroiny, gdzie skuteczność innych programów nie przekracza 5-15%.

 

Psychofarmakoterapia spełnia kluczową rolę w leczeniu zaburzeń spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych, zwłaszcza w poniższych przypadkach:

 

- w sytuacjach bezpośrednio zagrażających życiu – tzw. intoksykacjach, gdzie farmaceutyki działają jak "odtrutki” np. nalokson w zatruciu opioidami lub flumazenil w zatruciu benzodiazepinami, a także leki przeciwlękowe i przeciwpsychotyczne stosowane w leczeniu objawowym np. w przypadkach podniecenia, silnego lęku lub innych objawów psychotycznych

 

- w zapobieganiu i leczeniu zespołów odstawiennych, polegającym na stopniowym zmniejszaniu dawek substancji uzależniającej lub zastępowaniem ich lekami o podobnych właściwościach receptorowych, ale korzystniejszych parametrach farmakologicznych

np. alkohol zastępuje się benzodiazepinami, opiaty – metadonem

 

- w leczeniu objawowym zespołów odstawiennych jako pomoc w bezpiecznym i łagodniejszym przejściu okresu abstynencji, co ma znikomy wpływ na przebieg uzależnienia, ale może być dobrym wstępem do właściwego leczenia

 

- w leczeniu właściwym, jako pomoc w utrzymywaniu abstynencji i zapobieganiu nawrotom lub jako sposób na zmniejszanie używania danej substancji

 

- w objawowym leczeniu psychiatrycznych powikłań uzależnień

 

Postępy medycyny pozwalają na wprowadzenie leków o udowodnionej klinicznie skuteczności w zapobieganiu nawrotom używania substancji psychoaktywnych i/lub zmniejszeniu ich przyjmowanej ilości. Zazwyczaj są one stosowane równolegle z innymi formami terapii, gdyż łączenie różnych form leczenia zwiększają jego efektywność. Obecnie prowadzone są badania optymalizujące sposoby dotychczasowego leczenia. Prawdopodobne jest też zwiększenie liczby terapii eksperymentalnych i wprowadzenie nowych leków, nad którymi obecnie trwają prace.